De kantine verwijst in penitentiaire instellingen naar het systeem van catalogusbestellingen waarmee gedetineerden producten op eigen kosten kunnen kopen. Deze aankopen omvatten voedsel, hygiëne, huishoudelijke artikelen en tabak. Verre van een eenvoudig aanvullend systeem, vormt de kantine een belangrijk onderdeel van het dagelijks leven in detentie: in 2022 heeft de overgrote meerderheid van de personen die minstens één keer in het jaar gedetineerd waren, minstens één product via deze weg besteld.
Budgetcircuits van de kantine: van de persoonlijke rekening naar de handelsrekening
Elke gedetineerde heeft een persoonlijke rekening die wordt beheerd door de penitentiaire instelling. De bedragen die daarop worden gestort, komen uit drie bronnen: de mandaten die door familieleden worden gestuurd, de vergoeding voor penitentiair werk en de hulp die wordt verstrekt op basis van behoeftigheid.
Aanvullende lectuur : Uqload CX-blokkades in Frankrijk omzeilen: effectieve tips en oplossingen
Om een bestelling te plaatsen, vult de gedetineerde een kantinebon in. Het bedrag wordt van zijn persoonlijke rekening afgeschreven. De inkomsten uit de verkopen worden vervolgens door de handelsrekening 912 geboekt, een boekhoudkundig systeem dat specifiek is voor de penitentiaire administratie. Dit circuit verbindt de lokale administratie, de inkoopdienst van de instelling en de centrale budgettaire diensten.
Deze mechanismen zijn weinig gedocumenteerd in de media. Om alles te weten over de kantine in de gevangenis, moet men begrijpen dat elke euro die wordt uitgegeven, deel uitmaakt van een administratieve keten waarin de gedetineerde geen onderhandelingsruimte heeft over de weergegeven prijzen.
Aanrader : Alles wat u moet weten over de auto-industrie: tips, nieuwtjes en trucs voor uw auto
Prijzen van producten in detentie: de extra kosten van particuliere leveranciers
In instellingen met publieke beheersing stelt de penitentiaire administratie de catalogi vast. In instellingen met gedelegeerd beheer beheert een particuliere leverancier de bevoorrading en distributie. De keuze van de leverancier heeft directe invloed op de tarieven.
Het Internationaal Observatorium voor Gevangenissen (OIP) heeft gerapporteerd dat een verandering van leverancier in verschillende gevangenissen in Auvergne-Rhône-Alpes heeft geleid tot een spectaculaire stijging van de prijs van bepaalde producten. Het geval van koffie illustreert dit fenomeen: in de gevangenissen van Saint-Quentin-Fallavier, Villefranche-sur-Saône en Aiton steeg de prijs van 250 g koffie van 1,85 euro naar 6,57 euro, wat een stijging van 255 % op een basisproduct betekent.
Elior heeft een fout in de prijsstelling en een wijziging van de productreferentie ingeroepen. De nieuwe catalogus bood meer referenties aan, maar zonder altijd de goedkoopste alternatieven te behouden. Voor een al kwetsbare bevolking verminderen deze prijsstijgingen mechanisch de mogelijkheid om in de basisbehoeften op het gebied van hygiëne of voedsel te voorzien.
Wat de inflatie verandert in de keuzes van gedetineerden
Een rapport van het ministerie van Justitie, gepubliceerd in januari 2024, analyseert de consumptiestructuur van gedetineerden in een context van hoge inflatie. De centrale vaststelling: gedetineerden maken keuzes tussen voedsel, hygiëne en tabak zoals elke consument onder budgettaire druk, maar zonder de mogelijkheid om van winkel te veranderen of prijzen te vergelijken.
Deze afwezigheid van concurrentie maakt elke prijsstijging heftiger. De kantinecatalogus functioneert als een lokale monopolie waar de gedetineerde gevangen zit.
Budgetbeheer in de gevangenis: penitentiair werk en behoeftigheid
De vergoeding voor penitentiair werk is de belangrijkste bron van autonome inkomsten voor een gedetineerde. De bedragen blijven bescheiden en variëren afhankelijk van het soort functie (algemene dienst, productieatelier, opleiding). Een deel van deze vergoeding wordt ingehouden om een vrijlatingsfonds op te bouwen, een bedrag dat geblokkeerd blijft tot de vrijlating.
Voor gedetineerden zonder middelen kent de penitentiaire administratie een status van behoeftigheid toe. Deze status geeft recht op een basis hygiënekit en soms op een kleine maandelijkse krediet op de persoonlijke rekening. De criteria variëren van instelling tot instelling, wat ongelijkheden creëert.
- Het penitentiaire werk voedt de persoonlijke rekening, maar een verplichte fractie wordt opzijgezet voor het vrijlatingsfonds en de schadevergoeding aan de civiele partijen.
- De mandaten van familieleden zijn beperkt volgens de interne reglementen van elke instelling, met verwerkingstijden die de toegang tot de fondsen kunnen vertragen.
- De status van behoeftigheid dekt alleen de minimale behoeften en omvat geen aanvullende voedingsproducten of tabak.
Publieke controle en evaluatie van penitentiaire kantines
De Rekenkamer heeft de kantine opgenomen in haar evaluatie van de budgettaire prestaties van de instellingen. De vraag die wordt gesteld, is die van de duurzaamheid van de extra kosten die aan gedetineerden worden opgelegd. Want de marges die worden gegenereerd uit de verkoop van kantineproducten worden niet altijd op een transparante manier toegewezen.
In België heeft een rechter die lid is van een toezichtscommissie de penitentiaire boekhouding kunnen inzien en vastgesteld dat de voordelen die door de kantines worden gegenereerd, ontbraken aan een duidelijke wettelijke basis voor hun toewijzing. Dit soort onafhankelijke controle blijft zeldzaam in Frankrijk, waar toezichtscommissies niet altijd toegang hebben tot gedetailleerde boekhoudgegevens.
Wat de transparantie zou kunnen verbeteren
- Publiceer de kantinecatalogi met de gehanteerde prijzen, per instelling, om een burgerlijke controle mogelijk te maken.
- Reguleer bij decreet de maximale marges die van toepassing zijn op basisproducten (hygiëne, basisvoeding).
- Maak de aanwezigheid van goedkope alternatieven in elke categorie van de catalogus verplicht, ongeacht de gekozen leverancier.
De kantine in de gevangenis valt niet onder comfort. Ze bepaalt de capaciteit van gedetineerden om een goede hygiëne te handhaven, om collectieve maaltijden die vaak onvoldoende zijn aan te vullen en om een minimumniveau van autonomie te behouden. Zolang de prijzen zonder echte concurrentie en zonder systematische publieke controle worden vastgesteld, ondergaan de meest kwetsbare gedetineerden een dubbele opsluiting: die van de muren en die van het budget.